En Galicia existe un xeito de tocar a gaita de fol denominado tocar pechado. Durante unha época pensouse adormecido e case esquecido, mais os vellos gaiteiros das aldeas e das montañas seguírono usando, gardándoo con fidelidade como se gardan os tesouros que non teñen prezo. Grazas á memoria, á arte e ás mans deses gaiteiros, Pablo Seoane Méndez recolle agora ese legado nun libro que é, ao tempo, investigación, homenaxe e ferramenta de aprendizaxe.
O autor
Pablo Seoane Méndez é gaiteiro, mestre de música e baile tradicional, e un dos referentes actuais máis comprometidos coa cultura galega. Iniciou a súa formación en 1983 no Centro Cultural Rosalía de Castro de Cacheiras, onde aprendeu gaita, solfexo e baile tradicional. Continuou os seus estudos de solfexo no Conservatorio Histórico de Santiago de Compostela.
Dende 1996 traballa como mestre e investigador da nosa tradición musical en numerosas asociacións e centros culturais de toda Galicia, entre elas a Asociación Folclórica Ximiela de Louro ou a Asociación Cultural Axio Mouro de Santa Comba —onde segue activo dende 1999—. Dende 2013 é Delegado para Galicia no Festival Intercéltico de Lorient, festival no que leva máis de dúas décadas representando á nosa terra.
Como gaiteiro solista acumula máis de 20 premios, ademais de 16 como acompañante e director. Actuou en festivais de referencia mundial: Lorient, Gannat, Guingamp, Festival des Filets Bleus de Bretaña e os Desfiles da Hispanidade en Nova York. Ten tres gravacións discográficas propias: Gaiteiro (2004), Fluindo en pechado (2007) e Sintrom ni son (2011). Imparte masterclasses sobre gaita e toque pechado, e colabora na elaboración de unidades didácticas sobre os instrumentos e bailes tradicionais galegos.
A obra
Contido
O toque pechado estrutúrase ao redor dunha pregunta: que é exactamente iso que os vellos chamaban tocar pechado, de onde ven e como se aprende? O libro dá resposta a esas tres preguntas con claridade e rigor.
Abre cunha introducción teórica que define a dixitación pechada fronte á aberta: mentres na dixitación aberta os dedos soben de forma ascendente pola escala, na pechada os dedos da man inferior non se levantan ao subir —mantéñense tapando o punteiro—, xerando un son cunha textura, un claqueo e un xeito de ornamentar absolutamente diferenciados. Esa diferenza, que parece técnica, é en realidade estética e identitaria.
A continuación, o libro presenta catro estilos de toque pechado diferenciados, cada un con nome propio, táboa de dixitación visual (con círculos cheos e baleiros que representan os furados), partitura e mapa de Galicia coas comarcas nas que ese estilo foi predominante. O Pechado 1 está asociado a Ricardo Portela e ás comarcas de Pontevedra e Terra de Montes; o Pechado 2 é un estilo moi particular con apoio do dedo pequeno na subtónica, propio de gaiteiros como Villanueva, Campañó ou Perfecto Feijoo; o Pechado 3, o máis estendido, chegou dende a montaña luguesa ata as Rías Baixas e O Ribeiro; e o Pechado 4 é o estilo das Mariñas, empregado por Farruco de Montrove e Enrique Ambite.
Tras a teoría, o libro inclúe unha sección de exercicios pensados para interiorizar as distintas posturas, e despois as partituras repartidas en tres niveis de dificultade: máis de cincuenta pezas —muiñeiras, xotas, mazurcas, alboradas, pasodobres, periconas— con pezas tan recoñecibles como a Muiñeira de Vilarón, As aghonías dun berberecho ou as Pasacorredoiras de Santiago.
Pecha o volume o curriculum vitae do autor, os agradecementos e a bibliografía, que inclúe referencias esenciais como o documental de Pablo Quintana de 1984, o Anuario da Gaita de 1986 ou o Cancioneiro Musical de Galicia de Casto Sampedro.
Valoración
O toque pechado é, sen dúbida, un dos libros máis necesarios publicados nos últimos anos no eido da música tradicional galega. Resulta difícil atopar outro traballo que trate con tanta profundidade e coidado un xeito de tocar que durante décadas estivo a punto de desaparecer da memoria colectiva.
O que fai especialmente valiosa esta obra é que non se queda na etnografía nin na nostalxia: é un libro eminentemente práctico. A combinación de explicación teórica, táboas de dixitación, mapas de distribución xeográfica e partituras en tres niveis convértea nunha ferramenta completa tanto para quen se achega ao toque pechado por primeira vez como para quen xa ten base e quere profundar. O feito de que o propio autor use estas partituras e exercicios no seu traballo como docente dálles un valor pedagóxico probado.
Para calquera gaiteiro —ou alumno de gaita— que queira achegarse a este xeito de tocar, este libro é o punto de partida imprescindible. A xenerosidade coa que Pablo Seoane Méndez pon ao alcance de todos un coñecemento que custou décadas de investigación, gravacións de campo e horas de taller, é en si mesma un acto de amor pola cultura galega.
Bibliografía
- SEOANE MÉNDEZ, Pablo; O toque pechado. Imprime Sacauntos Cooperativa Gráfica.