Hai grupos que non só interpretan a música: a defenden, a transmiten, a fan cantar a xente que nunca pensou que o faría. Treixadura, fundado en Redondela no ano 1990, é un deses grupos. Ao longo de máis de tres décadas converteron o cancioneiro popular galego en algo vivo e presente, capaz de encher prazas e auditorios, de abrir a boca a centos de persoas que gardaban esas melodías dentro sen sabelo. Camiño longo é o libro-disco que recolle esa historia: 32 anos de música, cambios de formación, gravacións e momentos irrepetibles, postos nun volume e nun disco de dezasete temas que funciona ao mesmo tempo como recuperación e como celebración.
O grupo
Conta a propia banda que o nome naceu dunha botella de viño. Aínda non rematara o século XX cando catro gaiteiros (Antón e Xan López, Xaquín Xesteira e Xabier Martínez) teimaban na idea de subir a un escenario para ofrecer con fidelidade o son herdado dos seus devanceiros, enlazando a raíz da nosa música coa maneira de entender daquela a tradición. En 1990, no muíño vello de Redondela, pousaron un intre os instrumentos e regaron o seu son cunha botella de viño Treixadura. O grupo tiña nome.
O proxecto foi claro dende o principio: non crear música de nova planta, senón rescatar melodías agochadas no substrato da cultura popular para que a cadea de transmisión non se rompa. Con ese compromiso, e coa incorporación de Ramón Vázquez (o Chilro) como quinto membro, deron o seu primeiro concerto público o 30 de xuño de 1992. En 1995 sumouse Paulo Nogueira, que encheu o oco deixado por Xabier Martínez e que se convertiría nun dos pilares fundamentais da identidade sonora do grupo. Un ano despois publicaron o seu primeiro disco: Obrigado (1996), nacido como agradecemento a todos os gaiteiros e agrupacións que os precederon.
A fins dos noventa, tras un concerto no Muíño Vello de Redondela, o grupo descubriu a César Longa, cuxo acordeón ampliaría a súa sonoridade de forma determinante. Con Longa iniciaron o que sería un proxecto de longa ambición: facer unha tetraloxía dedicando un disco a cada verso dunha das coplas máis populares do cancioneiro. Así naceron Unha noite no muíño (1999), Unha noite non é nada (2003), Unha semaniña enteira (2006) e Esa si que é muiñada! (2011), catro álbums que son tamén catro etapas musicais, cada un con colaboracións distintas e cun Treixadura en constante evolución. En 2008, a marcha de Xan López (un dos fundadores) supuxo un momento de proba; a chegada de Magoia Bodega como nova gaiteira consolidou a formación que segue activa hoxe.
Ao longo do camiño, o grupo tivo tamén a compaña privilexiada de Rodrigo Romaní, un dos músicos máis senlleiros do folk galego, que lles abriu as portas do seu estudio das Galesas no ano 2000 (cando Treixadura colaborou no seu disco en solitario Albeida co tema Zume de Treixadura) e que desde entón asumiu a dirección sonora dos seus traballos. Seguiron Vendima tarda (2015), gravado en directo no Teatro Afundación de Vigo, e Inda canto! (2018), presentado nunha xira por máis de trinta localidades do país.
A obra
O libro
Camiño longo é, antes que nada, un documento. O volume que acompaña ao disco non é un simple folleto: é a memoria escrita do grupo, ordenada cronoloxicamente e ancorada nas súas gravacións. Cada álbum convértese nun capítulo, cada capítulo nun momento: o nacemento do proxecto nun muíño de Redondela, a consolidación do cancioneiro propio, a apertura cara ao canto coral co Orfón Treixadura, as xiras, os cambios de formación, as colaboracións con agrupacións como Quilmes e Agarimos, Cántigas da Terra, Toxos e Froles, Coral De Ruada ou a Agrupación Musical do Rosal.
O volume abre co limiar de Xosé González Martínez baixo o título Treixadura enxebre, que sitúa ao grupo dentro do panorama actual da música popular galega: a súa capacidade para conectar coas masas, para avivar o orgullo pola propia cultura sen academicismo nin nostalxia baleira, cunha sensibilidade interpretativa única que os distingue doutras formacións semellantes. O texto é ao mesmo tempo perfil crítico e reivindicación do cancioneiro galego como patrimonio de primeiro orde.
Completan o volume fotografías das distintas formacións ao longo de tres décadas (dende os catro fundadores de 1990 ata a formación actual) que converten cada páxina nun álbum de familia que calquera seguidor do grupo recoñecerá.
O disco
O CD reúne dezasete temas gravados en Casa de Tolos (con sesións en Mahude, Gondomar, Edeso e A Estrada) entre xaneiro e febreiro de 2020. A mestura e masterización estiveron a cargo de Rodrigo Romaní e do equipo do grupo. As colaboracións son sólidas e representativas: a Banda Municipal de Música da Coruña aporta os arranxos orquestrais que elevan varios temas, e o Coro Cantigas e Agarimos achega a voz coral que Treixadura leva integrando no seu son dende Unha noite non é nada.
O repertorio percorre toda a traxectoria: dende Muiñeira do Santo Amaro (presente dende os primeiros concertos en Camposancos no ano 1999) ata Inda canto! (gravada durante a pandemia como acto de resistencia cultural), pasando por Foliada da Cantiga Mareira, Se chove, Fisterra, Pandeiretada, A mazá gardada, Caraveliños ou Miñas cousas. O disco pecha co Himno Galego nunha versión propia que funciona como declaración de intencións: a tradición, interpretada con expresión propia, non envellece.
Valoración
Camiño longo non é un disco de estudio ao uso nin unha simple recompilación. É un acto de memoria consciente: o momento en que un grupo decide parar, ollar cara atrás e dicirlle ao seu público (e a si mesmo) que todo aquilo que fixeron valeu a pena e queda. Que o camiño non rematou, mais que vale documentar o andado.
O que fai especialmente valioso este libro-disco é a honestidade coa que está construído. Non hai glosa nin mitificación: hai datas, nomes, cancións e fotografías. Hai un grupo de persoas que en 1990 pensaron que valía a pena recuperar a música dos seus avós e que, máis de trinta anos despois, seguen facéndoo co mesmo coidado. O libro dálles ás cancións un contexto que raramente teñen nos discos convencionais: sabemos de onde vén cada tema, en que disco apareceu por primeira vez, quen o arranxou e por que foi elixido.
Para calquera afeccionado á música tradicional galega, este traballo é de referencia. E para quen, en algún momento da súa vida, escoitou a Treixadura por primeira vez e sentiu que a gaita podía ser algo máis que un instrumento (que podía ser un xeito de pertencer a algo), Camiño longo é a confirmación de que ese camiño non foi casual.
Bibliografía
- TREIXADURA; Camiño longo. Libro-disco. Coma Comunicación Creativa S. Coop. Galega, 2022.